ZAGUBIONE W MILCZENIU. MUTYZM   WYBIÓRCZY – ZABURZENIE LĘKOWE.

MUTYZM WYBIÓRCZY  lub  SELEKTYWNY  to niemożność mówienia w określonych sytuacjach społecznych, w których oczekiwane jest posługiwanie się mową. Niemożność ta nie jest spowodowana brakiem wiedzy czy brakiem znajomości języka mówionego.  Niemożność mówienia spowodowana jest ogromnym lękiem społecznym tzw. FOBIĄ SPOŁECZNĄ.

Kryteria mutyzmu według DSM IV (APA,2000):

  1. Brak mówienia w określonych sytuacjach (w których mówienie jest oczekiwane) pomimo mówienia w innych sytuacjach.
  1. Zaburzenie utrudnia osiąganie sukcesów edukacyjnych lub zawodowych oraz komunikację społeczną.
  2. Czas trwania zaburzenia wynosi co najmniej 1 miesiąc (nie ogranicza się do pierwszego miesiąca w szkole czy w przedszkolu).
  1. Brak mówienia nie wynika z braku znajomości języka lub dyskomfortu związanego z posługiwania się danym językiem.
  2. Zaburzenia nie można wyjaśnić poprzez zaburzenia komunikacji (np.jąkanie, wada wymowy), całościowe zaburzenia rozwoju (autyzm) czy zaburzenia psychotyczne (shizofrenia).

Cechy charakterystyczne mutyzmu wybiórczego:

Prawdziwe przyczyny braku mówienia są natury psychologicznej, a ściślej ujmując – wynikają z rzeczywiście odczuwanego lęku i innych trudnych uczuć. Rozpoznanie mutyzmu musi być poprzedzone dokładną diagnozą stanu psychicznego i somatycznego dziecka. Konieczne jest wykluczenie zaburzeń słuchu oraz neurologicznych przyczyn zaburzeń mowy. Milczenie w przedszkolu lub szkole w przypadku dziecka z mutyzmem selektywnym nie jest spowodowane poważnymi trudnościami w wymowie np.: wadą wymowy, jąkaniem, autyzmem, opóźnieniem umysłowym czy uszkodzeniem ośrodków mowy. Dziecko z mutyzmem selektywnym funkcjonuje więc zazwyczaj w normie rozwojowej i intelektualnej. Potrafi mówić, a nawet jest gadatliwe i hałaśliwe w wybranym przez siebie otoczeniu, najczęściej domu rodzinnym. Jedynie około 20-30% dzieci z mutyzmem selektywnym ma zaburzenia mowy, nie jest to jednak przyczyna zaburzenia, tylko cecha towarzysząca (Cohan, 2008). Brak mówienia nie wynika również z krnąbrności, zuchwalstwa czy manipulowania. Mutyzm wybiórczy należy rozpatrywać w kategoriach zaburzenia lękowego oraz fobii przed mówieniem.

Mutyzm nie jest tożsamy z nieśmiałością, z której dziecko „wyrośnie”. Dziecko z mutyzmem niekoniecznie musi być nieśmiałe.

Dziecko z mutyzmem selektywnym w pewnych sytuacjach społecznych może być roześmiane i radosne, chętnie angażować się w różne zabawy, a nawet je inicjować- nie może jednak zdobyć się na wydobycie z siebie głosu lub tylko szepcze. Ponieważ mówienie wiąże się z wielkim stresem, dziecko broni się przed nim, komunikując się za pomocą gestów i mimiki.

Dzieci z mutyzmem selektywnym nie są z natury samotnikami. Mają potrzeby społeczne, chcą być akceptowane i lubiane.

Chociaż dziecko jest świadome tego, że mówienie umożliwia zawiązanie bliskich relacji to mówienie, a w szczególności rozpoczynanie rozmowy jest niewiarygodnie trudne dla niego. Mają uczucie ściśniętego gardła i bycia ciągle „na świeczniku”, które uniemożliwia im zabranie głosu. Z tego powodu dziecko może niechętnie uczestniczyć w różnych zajęciach grupowych, zwłaszcza gdy wiąże się to ze spotkaniem zupełnie nowych osób. Dzieci te mogą wydawać się pozbawione emocji, unikać kontaktu wzrokowego lub stać nieruchomo. Niejednokrotnie nie sygnalizują swoich potrzeb fizjologicznych – potrafią nie korzystać z toalety przez cały dzień swojego pobytu w przedszkolu jak również nic nie jeść i nie pić.  Taka reakcja może być szczególnie widoczna gdy dziecko z mutyzmem selektywnym widzi nas po raz pierwszy. Łatwiej im nawiązać relacje z dziećmi w swoim wieku. W kameralnej atmosferze mogą pojawić się pojedyncze słowa.

Milczenie dziecka poza wybranym przez nie środowiskiem nie jest problemem sporadycznym lecz stałym w czasie i dotyczy nie tylko najmłodszych dzieci.

Rozpoznanie wymaga, by brak mówienia był utrwalony w czasie (miesiąc i dłużej), sytuacje zaś, w których dziecko mówi lub nie, występowały w sposób konsekwentny i przewidywalny. Milczenie dziecka chociażby w szkole lub przedszkolu, nie jest więc zależne od jego nastroju czy samopoczucia. Ponieważ mutyzm selektywny to nie „coś z czego dziecko wyrasta”. Nieleczony lub nie prawidłowo zdiagnozowany mutyzm utrwala się. Dziecko starsze może co prawda rozmawiać z wybranym przez siebie rówieśnikiem lub odpowiadać „dzień dobry”- nadal jednak będzie mieć blokadę przed zabraniem głosu w grupie; czytaniem, śpiewaniem lub recytowaniem na forum. Dzieje się tak z powodu lęku, który nadal jest obecny, chociaż występuje w innej postaci niż we wczesnym dzieciństwie.

Jeśli dziecko nie otrzyma pomocy terapeutycznej mutyzm zakorzeni się – nastolatek będzie się izolował w społeczeństwie, nie zbuduje swojej tożsamości i więzi ze światem.

Wczesna diagnoza jest bardzo ważna, ponieważ mutyzm wybiórczy jest bardziej podatny na terapię w początkowym stadium.

Większość dzieci dotkniętych mutyzmem wybiórczym rozwinęło chroniczną reakcję lękową w sytuacjach, kiedy muszą coś powiedzieć. Szczególnie jeśli może być to usłyszane przez inne osoby (strach przed mówieniem). W związku z tym odzywają się do bardzo ograniczonej ilości osób i są w stanie mówić tylko w pewnych sytuacjach. Z badań wynika, że efektywna praca nad pokonaniem tej fobii zaczyna się od tego, że wszystkie osoby w otoczeniu dziecka muszą rozumieć:  a) co trzeba robić, żeby zachęcać dziecko do komunikacji i rozwijać jego pewność siebie w podejmowaniu nowych wyzwań.;  b) co pomaga pokonać, a co utrwala mutyzm ;

Jak nauczyciele mogą pomóc dziecku z mutyzmem?

  1. Motywuj dziecko do komunikacji  w pozytywny sposób.

Próby zmuszania dziecka do mówienia mogłyby skutkować jeszcze większym zahamowaniem w kontakcie. Dziecko z mutyzmem wybiórczym ma obniżone poczucie własnej wartości, bardzo chciałoby rozmawiać z innymi, ale paraliżujący lęk ściska mu gardło. Gdy zostanie upewnione, że mówienie nie jest wymagane może poczuć się swobodniej. Z tego względu ważne jest okazanie zrozumienia i zaakceptowanie, że dziecko potrzebuje sporo czasu by zacząć mówić.  Jednocześnie w porozumieniu z rodzicami oraz terapeutą warto wyznaczać dziecku realistyczne cele. Wymaga to zastanowienia się co na danym etapie jest poprzeczką, którą dziecko jest w stanie przeskoczyć. 

  1. Buduj pewność siebie dziecka z mutyzmem.

Poprzez mniejsze oczekiwania a większą pomoc pozwalamy dzieciom budować pewność siebie małymi krokami. Aby wzmocnić poczucie własnej wartości dziecka nauczyciel powinien jak najczęściej chwalić i nagradzać dziecko nawet za najdrobniejsze osiągnięcia edukacyjne. Uśmiechaj się życzliwie i zwracaj większą uwagę gdy dziecko próbuje czegoś nowego. Pomagaj dziecku rozwijać samodzielność nie wyręczając go z zadań-staraj się raczej dać mu odpowiednie wskazówki albo zrobić coś z nim wspólnie. Usłysz dziecko ponad jego ciszą dostrzegając je i okazując empatię.

  1. Rób życzliwe i przyjacielskie komentarze w miejsce zadawania pytań.

Wyczekujące pytania budzą zakłopotanie dziecka, natomiast serdeczne zainteresowanie buduje więź. Nie ignoruj i nie rezygnuj z mówienia do dziecka tylko dlatego, że ci nie odpowie werbalnie. Staraj się ośmielić dziecko do kontaktowania się poprzez gesty i mimikę. Zabranie głosu przez dziecko poprzedza zyskanie pewności siebie w kontaktach społecznych i ożywiona komunikacja niewerbalna. Brak koncentracji na mówieniu, a raczej wspólna zabawa/gra w spontanicznej, radosnej atmosferze, umożliwia rozwój komunikacji.

Na dalszym etapie relacji, pytania wraz z wskazaniem sposobu w jaki można na nie odpowiedzieć, nie tylko nie muszą nasilać lęku, a nawet mieć terapeutyczny wpływ i budować więź.

  1. Pozostawaj w kontakcie z rodzicami dziecka z mutyzmem.

Być może dowiesz się od nich co jeszcze szczególnego możesz zrobić by nawiązać lepszy kontakt z dzieckiem. Włącz rodziców w niektóre zajęcia-może to stworzyć lepszą płaszczyznę do adaptacji dziecka w warunkach przedszkolnych/szkolnych. Umożliw rodzicom regularną pracę z dzieckiem w godzinach przedszkolnych na terenie placówki. Rozmowy dziecka z rodzicami na terenie przedszkola mogą odegrać ważną rolę na drodze do zabrania głosu przez dziecko w tym miejscu, już bez obecności rodziców. Zachęcaj również rodziców do częstego zapraszania rówieśników z przedszkola do domu – bezpiecznej dla dziecka przestrzeni.

  1. Włączaj dziecko w aktywność społeczną.

Pomóż dzieciom w braniu udziału w aktywnościach poprzez inne działania niż mówienie. Mogą trzymać jakieś przedmioty, rozdawać pomoce, pokazywać coś co przyniosły z domu. Posadź dziecko w pierwszym rzędzie, kiedy opowiadasz grupie jakąś historię.

Sprawdzając obecność pozwól dzieciom wybrać pomiędzy odpowiadaniem, a podnoszeniem ręki. Wymyśl niewerbalne gry, aby zachęcić je do interakcji

Jeśli w szkole są posiłki – pozwól dzieciom wskazywać co chcą na obiad, jeśli to dla nich łatwiejsze niż mówienie.

Zadbaj o grupę dzieci, które przyjmą dane dziecko do zabawy podczas czasu na zabawy. Należy zachęcić rówieśników do emocjonalnego wsparcia dziecka i przeciwdziałać zachowaniom tyranizującym czy prześmiewczym. Organizuj zabawy w parach i małych grupach (piłka, rymowanki, gimnastyka). Wyznacz kogoś z personelu pomocniczego do dyskretnej opieki, włącz i zachęcaj do zabawy dziecko z mutyzmem wybiórczym, które łatwo może pozostać niezauważone i poczuć się samotne, niechciane lub zaniepokojone.

Jaką rolę w terapii mutyzmu odgrywają rodzice?

Oddziaływania rodzicielskie są kluczowe, uważane są za najskuteczniejsze, ponieważ rodzice stanowią najważniejsze osoby w życiu dziecka. Siła działań podejmowanych przez rodziców jest ogromna. W związku z tym terapia powinna dotyczyć całej rodziny.  Powinna wyposażać rodziców w strategie do wykorzystania na co dzień, które mają zwiększać samodzielność, aktywność i inicjatywę dziecka w domu, sklepie, podróży, restauracji,  w kontaktach z krewnymi i innych sytuacjach. Zaangażowanie rodziców, ich pomysły, współpraca ze szkołą  lub przedszkolem, prowadzi do milowych postępów. Zarazem jednak, nawet najlepiej wyposażony w wiedzę i narzędzia rodzic, potrzebuje wsparcia w zachowaniu równowagi psychicznej i spojrzenia specjalisty pozbawionego silnych emocji towarzyszących wychowaniu dziecka z zaburzeniem. Terapia powinna więc zaspokajać potrzeby emocjonalne nie tylko dziecka, ale również rodziców. Biorąc pod uwagę długofalowość terapii, rodzina dziecka z mutyzmem zmaga się z dużym obciążeniem psychicznym i trudnymi uczuciami. Spotkania z psychologiem/psychoterapeutą lub terapia rodzinna są niezbędne aby zapewnić całej rodzinie (również rodzeństwu dziecka z mutyzmem) odpowiednią pomoc. 

Najlepsze i najszybsze efekty w terapii mutyzmu mają miejsce jeżeli odbywa się ona pod kierunkiem terapeuty i zaangażowani są w nią zarówno rodzice jak i nauczyciele.

 

 

                                                                                                                Logopeda przedszkolny

Źródło:

– konferencja pt. „Zagubione w milczeniu. Mutyzm wybiórczy i inne zaburzenia lękowe u dzieci. Objawy, diagnoza oraz terapia”

– mutyzm.pl/Artykuły/

Zachęcam do zapoznania się z artykułem:  Maggie Johnson i Alison Wintgens, kwiecień 2010 Mutyzm wybiórczy: Planowanie i stosowanie metody małych kroków.